كرد و گفت : « وَفَعَلْتَ فَعْلَتَكَ الَّتِي فَعَلْتَ وَأَنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ - تو همانى كه آن كار را كردى ، و نعمت و خوبيهاى مرا در حق خودت كفران نمودى » ، در پاسخ فرمود : « فَعَلْتُها إِذاً وَأَنَا مِنَ الضَّالِّينَ - من اگر آن كار را كردم ، وقتى كردم كه از گمراهان بودم » « 1 » . * ( « قالَ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي فَغَفَرَ لَه إِنَّه هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ » ) * اين جمله اعترافى از آن جناب نزد پروردگارش است به اينكه : به نفس خود ستم كرده ، چون نفس خود را به خطر انداخته بود ، و از اين اعتراف برمىآيد كه درخواست كرده و گفته : * ( « فَاغْفِرْ لِي » ) * معنايش مغفرت مصطلح ، و آمرزش گناه نيست ، بلكه مراد از آن اين است كه : خدايا اثر اين عمل را خنثى كن ، و مراد از عواقب وخيم آن خلاص گردان ، و از شر فرعون و درباريانش نجات بده ، و اين معنا از آيه « وَقَتَلْتَ نَفْساً فَنَجَّيْناكَ مِنَ الْغَمِّ » « 2 » به خوبى استفاده مىشود . و اين اعتراف به ظلم ، و درخواست مغفرت ، نظير همان طلب مغفرتى است كه قرآن كريم از آدم و همسرش حكايت كرده . و فرموده : « قالا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَتَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ » « 3 » . * ( « قالَ رَبِّ بِما أَنْعَمْتَ عَلَيَّ فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيراً لِلْمُجْرِمِينَ » ) * بعضى « 4 » از مفسرين گفته‌اند : « حرف » باء « در جمله * ( » بِما أَنْعَمْتَ « ) * براى سببيت است ، و معنايش اين است كه : پروردگارا به سبب آنچه بر من انعام كردى ، اين عهد براى تو بر عهده من باشد كه هرگز ياور مجرمين نباشم ، و بنا بر اين معنا ، جمله مورد بحث عهدى است از آن جناب با خداى تعالى » . بعضى « ديگر گفته‌اند : » باء « در جمله مزبور براى قسم است ، كه جواب آن حذف شده ، و معناى آيه اين است كه : سوگند مىخورم به آن نعمتها كه به من ارزانى داشتى ، كه هر آينه توبه كنم ، و يا امتناع بورزم از اينكه پشتيبان مجرمين باشم » . بعضى ديگر گفته‌اند كه : « باء » براى قسم هست ولى قسم استعطافى است ، و قسم

--> ( 1 ) سوره شعراء ، آيه 20 . ( 2 ) و كشتى مردى را و ما از اندوهت نجات داديم . سوره طه ، آيه 40 . ( 3 ) گفتند پروردگارا ما به نفس خود ستم كرديم ، و اگر تو ما را نيامرزى ، و رحم نكنى ، به طور مسلم از زيانكاران خواهيم بود . سوره اعراف ، آيه 23 . ( 4 ) تفسير فخر رازى ، ج 24 ، ص 234 . ( 5 و 6 ) روح المعانى ، ج 20 ، ص 55 .